Η ΕΡΩΤΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΣΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΑ

 

ΝΙΚΟΥ ΜΑΚΡΗ

(Δημοσιεύθηκε στην ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ, τεύχος 2)

 

 
Είναι γνωστό πως ο πλατωνικός έρως υπήρξε αντικείμενο αντιλογιών, αμφισβητήσεων και, κυρίως, αιτία παρεξήγησης των βασικών απόψεων της σκέψης του μεγάλου αθηναίου φιλοσόφου. Ουσιαστική εξέτασή του υποχρεώνει το μελετητή του Πλάτωνα να εγκύψει προσεκτικά σε όλο του το έργο, για να ιχνεύσει έτσι την πραγματική φύση του ερωτικού στοιχείου, τόσο στις συμπαντικές, όσο και στις ανθρωπολογικές του διαστάσεις.

«ΣΥΜΠΟΣΙΟΝ» ΠΛΑΤΩΝ: ΠΕΡΙ ΈΡΩΤΟΣ ΛΟΓΟΣ ΔΙΟΤΙΜΑΣ

ΚΕΦ. 22. Καὶ ἐσένα βέβαια, θὰ σ᾿ ἀφήσω τώρα· ὅμως

  δ

τόν λόγο γιὰ τὸν Ἔρωτα, ποὺ ἄκουσα κάποτε ἀπὸ τὴ Διοτίμα, μιὰ γυναῖκα ἀπὸ τὴ Μαντίνεια ― ποὺ ἦταν σοφὴ καὶ σ᾿ αὐτὰ καὶ σὲ πολλὰ ἄλλα, καὶ στοὺς Ἀθηναίους ὅταν ἔκαναν θυσίες πρὶν πέσει ἡ πανοῦκλα, κατώρθωσε νὰ ἀναβάλει τὴν ἀρρώστεια γιὰ δέκα χρόνια, αὐτὴ ποὺ δίδαξε καὶ σ᾿ ἐμένα τὰ ἐρωτικά ― αὐτὸν λοιπὸν τὸν λόγο, θὰ προσπαθήσω ὅσο μπορῶ μὲ δικὰ μου λόγια νὰ σᾶς ἀναπτύξω, σύμφωνα μὲ ὅσα συνωμολογήσαμε ἐγὼ καὶ ὁ Ἀγάθωνας. Πρέπει λοιπόν Ἀγάθωνα, ὅπως ἔκανες καὶ σὺ στὴ διήγησή σου, πρῶτα νὰ ἀναπτύξω μὲ κάθε λεπτομέρεια τὶ εἶναι ὁ Ἔρωτας καὶ ποιὸς εἶναι, καὶ στὴ

ε

συνέχεια νὰ πῶ γιὰ τὰ ἔργα του. Μοῦ φαίνεται λοιπόν, ὅτι εἶναι πιὸ εὔκολο νὰ τὰ ἀναπτύξω ἔτσι, ὅπως ἔκανε κάποτε καὶ σ᾿ ἐμένα ἡ ξένη ὅταν μὲ ἐξέταζε. Διότι κι ἐγὼ σχεδὸν κάτι τέτοια τῆς ἔλεγα, σὰν αὐτὰ ποὺ λέει τώρα σ᾿ ἐμένα ὁ Ἀγάθωνας, ὅτι ὁ Ἔρωτας εἶναι μέγας θεός, καὶ ὅτι εἶναι γιὰ τὰ καλά. Μοῦ ἔκανε ἔλεγχο λοιπὸν σ᾿ αὐτὰ τὰ λόγια, ὅπως κι ἐγὼ κάνω στὸν Ἀγάθωνα, ὅτι οὔτε καλὸς εἶναι σύμφωνα μὲ τὸν λόγο μου οὔτε ἀγαθός. Κι ἐγὼ τότε τῆς εἶπα:¹⁸

    ΣΩ. Πῶς τὸ λὲς αὐτὸ Διοτίμα; ὁ Ἔρωτας δηλαδὴ εἶναι αἰσχρὸς καὶ κακός;

    ΔΙ. Γιατὶ τὸν δυσφημεῖς Σωκράτη; ἤ μήπως νομίζεις ὅτι ἐκεῖνο ποὺ δὲν εἶναι καλό, κατ᾿ ἀνάγκην εἶναι αἰσχρό;

202

    ΣΩ. Καὶ πολύ, μάλιστα.

    ΔΙ. Καὶ ὅποιο δὲν εἶναι σοφό, εἶναι ἀμαθές; ἤ μήπως δὲν γνωρίζεις ὅτι κάτι ὑπάρχει μεταξὺ σοφίας καὶ ἀμάθειας;

    ΣΩ. Καὶ ποιὸ εἶναι αὐτό;

    ΔΙ. Τὸ νὰ σκέφτεσαι σωστὰ καὶ νὰ μὴν ἔχεις τὴν ἱκανότητα νὰ ἐκφράσεις μὲ λόγο τὴ σκέψη σου, δὲν γνωρίζεις ὅτι οὔτε ἐπιστημονικὴ γνώση εἶναι (διότι ἕνα πρᾶγμα χωρὶς λόγο πῶς θὰ μποροῦσε νὰ εἶναι ἐπιστήμη;) οὔτε πάλι καὶ ἀμάθεια (διότι αὐτὸ ποὺ πετυχαίνει τὴν οὐσία πῶς θὰ μποροῦσε νὰ εἶναι ἀμάθεια;). Ἡ σωστὴ σκέψη λοιπόν, εἶναι κάτι ποὺ βρίσκεται μεταξὺ τῆς φρόνησης καὶ τῆς ἀμάθειας.

    ΣΩ. Λὲς τὴν ἀλήθεια.

    ΔΙ. Μὴ θεωρεῖς λοιπόν ἀναγκαστικά, ὅτι ἐκεῖνο ποὺ δὲν εἶναι καλό, πρέπει νὰ εἶναι αἰσχρό, οὔτε ἐκεῖνο ποὺ δὲν εἶναι ἀγαθό, πρέπει νὰ εἶναι κακό. Ἔτσι, ἐπειδὴ καὶ ὁ ἴδιος

β

ὁμολογεῖς, ὅτι ὁ Ἔρωτας δὲν εἶναι οὔτε ἀγαθὸς οὔτε καλός, καθόλου μὴ φαντάζεσαι ὅτι αὐτὸς πρέπει νὰ εἶναι αἰσχρὸς καὶ κακός, ἀλλὰ κάτι μεταξὺ αὐτῶν τῶν δύο.

    ΣΩ. Καὶ δὲν ὁμολογεῖται ἀπ᾿ ὅλους, ὅτι εἶναι μέγας θεός;